سەركردەی ڕاستەقینە كێیە و كاریزمای ڕاستەقینە كێیە؟
 لیشیك كۆلاكۆفسكی لە ساڵی 1927 دا لە شاری " ڕادۆم " لە پۆڵەندای ئێستادا هاتۆتە دونیاوە. تەمەنی دوانزدە ساڵان دەبێت كە شارەكەی دەكەوێتە بەر شاڵاوی هێرشی سوپای نازی لە لایەك و سوپای سووری ستالین لە لایەكی ترەوەو لە نێوان خۆیاندا دابەشی دەكەن. باوكی لە لایەن "گۆستاپۆ"وە دەسگیر دەكرێ و دەكوژرێ. لە تەمەنی بیست ساڵیدا دەبێت بە ئەندامی حیزبی كۆمۆنیستی پۆڵەندا و ڕوو لە خوێندنی فەلسەفە دەكات بە مانا ماركسییەكەی و بە پەیڕەوی لە قسەكەی ماركس كە وتوویەتی " ئایین تلیاكی گەلانە" دەست بە دیراسەكردنی ئایین دەكات بە مەبەستی ڕەخنەلێگرتنی و بەمجۆرە بە هزری كەسانێكی وەكو تۆماس ئاكویناس و ئیراسمۆس و مارتن لوتەر و سپینۆزا ئاشنا دەبێت.  ئەو تا كۆتایی ساڵانی پەنجاكان یەكێك دەبێت لە بەرگریكارە سەرسەختەكانی ماركسیزم .  بەڵام لە ساڵی 1966 دا بە تاوانی بەرگریكردن لە ئازادیی ڕادەربڕین و ڕەخنەگرتنی ئاشكرای حیزبی كۆمۆنیست لە حیزب دەردەكرێ و پاشانیش لە زانكۆش كورسیی مامۆستایی لێ دەسێنرێتەوەو دوای ئەوەی گوشارێكی زۆریشی دەخرێتە سەر لە ساڵی 1968 دا ناچار دەبێت پۆڵەندا جێبێڵێت و بچێت بۆ كەنەدا و لەوێ لە زانكۆی ماكگیل مۆنتراڵ دەبێتە مامۆستا.  كۆلاكۆفسكی یەكێكە لەو بیرمەندانەی كە ناخرێتە قاڵبێكی فیكری و فەلسەفیی دیاریكراوەوە.  ئەو دواتر بوو بە یەكێك لە ڕەخنەگرە توندەكانی ئایدیۆلۆجیا و سیستمە تۆتالیتارەكان.  كۆمەڵێك وانەی بچووك سەبارەت بە بابەتی گەورە.  ئەو لە ساڵی 2009 دا كۆچی دوایی كرد.  ئەم بابەتەی یەكێكە لە دوایین موحازەرەكانی .  وەرگێڕی كوردی
  بەمانای فەڕی یەزدانی،  توانای كاركردنەسەر كەسانی دی،  شیفا بەخشین،  پێشبینی،  بەكارهێنانی عەلمانییانەی كاریزما،  پتر لە هەمووان دەگەڕێتەوە بۆ ماكس ڤێبەر (كۆمەڵناسی ئەڵمانی 1864- 1920).  هەرچەندە ئەو یەكەم كەس نەبوو ئەوەی بەكارهێنا.  یان سەركردەیەكی كاریزماییە.  تەنانەت وەختێ باس لەكاریزمای دینیش دەكەین،  سەرچاوەی ئەقڵی- یاسایی،  هەروەها لەڕێی باوەڕبوونی خەڵكەوە بەسەرچاوەگەرێتیی ئەخلاقیانەی تاكەكەسێك.  لەم نووسینەدا،  گرنگ جیاوازیكردنە لەنێوان دەسەڵاتەكانی سیكیولار كە لەسەر بنەمای لێوەشاوەیی ئەقڵانی و مەنتیقی ڕاوەستاوە،  وەستای چاككردنەوەی ئۆتۆمبێل بەلای منەوە خاوەن دەسەڵاتێكە لەبەرئەوەی لەلێهاتوویی و زانستێك بەهرەمەندە كە من لێی بێبەشم،  هەربۆیە من لەڕووی ئەقڵ و دوربینییەوە چاوەڕوانیی ئەوەی لێ دەكەم كە ئەو لێهاتوویی و زانستەی بەكاربەرێت و ئۆتۆمبێلەكەی من چاك بكاتەوە.  دەتوانین ئەم ئەنجامگیرییە بەسەر گەلێ توانا و كارامەیی تردا بچەسپێنین.  خەسڵەتی سەرەكیی ئەمجۆرە سەرچاوەگیرییە ئەوەیە كە من دەتوانم وێنای ئەوە بكەم كە منیش ئەگەر هەوڵ و تەقەللایەكی زۆرم بدایە دەمتوانی فێری چاك كردنەوەی ئۆتۆمبێل بم،  هەرچەندە لەم بوارانەدا بەهرەمەند نیم.  جگە لەوە،  هەندێجار وەستای ئۆتۆمبێلەكە یان وەرگێڕە ناوبراوەكە گەر كاتیان نەبێت كارەكەم بۆ ئەنجام بدەن،  سەرچاوەگەرێتییەكە كە بەشێوەیەكی ئاسایی،  بە جۆرێكی ترە.  و منیش هەرچەند هەوڵبدەم نە دەتوانم فێری ئەو كارامەییەی ئەو بم و نە دەتوانم بە شێوەیەكی كاریگەریش لاسایی بكەمەوە.  گەرچی مەرج نییە ئەم باوەڕەم وا بە ئاشكرا دەرببڕم،  كەسێتییەكە بەرلەوەی هێشتا دەمی كردبێتەوە،  باوەڕمان بە ڕاستی و دروستیی هەموو قسەكانێتی.  گەرچی مەرجیش نییە هەمیشە،  لەكاتی قەیرانە گەورەكان و موسیبەتە كۆمەڵایەتییە گەورەكاندا دەردەكەون،  ئەو كاتانەی كە هەستی دڵەڕاوكێ و بێورەیی و نائومێدی بەسەر خەڵكدا زاڵە.  سەركردە كاریزماتیكەكان لە پێداویستییە كۆمەڵایەتییەكان و چاوەڕوانیی خەڵك و هێزی تایبەتی خۆیان دروست دەبن.  لەبەرئەوە،  ئەو هەلومەرجە سیاسی و كۆمەڵایەتییانەی كە پێداویستی بە بوونی سەركردەیەكی كاریزمایی دەهێننە ئاراوە،  هەندێجار بە تەنها بوونی خۆیان (واتە بە تەنها بوونی هەلومەرجەكە) بۆ سەرهەڵدانی كەسێتییەكی وەها بەس نییە،  بەتایبەتیش ئەگەر كەسێكی گونجاو بۆ بینینی ئەو دەورە لە میاندا نەبێت.  كەم تا زۆرێك سەقامگیرە و پلاندارە،  لەو حاڵەتانەدا پێداویستی بۆ سەركردەی سیاسی كاریزمایی و كەسانێك لەئارادا نییە كە لەوانەیە بیانەوێ ئەو پایەیە بەدەست بهێنن.  ئەوانە،  هیتلەر پێشەوایەكی كاریزمایی باڵا بوو.  تەنانەت بەرلەوەی جڵەوی دەسەڵاتیش لە وڵاتدا بگرێتە دەست،  بەشێكی زۆری خەڵكی خستبووە ژێر سیحری خۆیەوە و بۆماوەیەكی تا ڕادەیەك درێژ توانیی لە یەك كاتدا دوو دەور ببینێت: ڕۆڵی پێشەوایەكی كاریزمایی و ڕۆڵی فەرمانڕاوایەكی زۆردار و بێبەزەیی.  دیكتاتۆرەكانی هاوسەردەمی ئەو،  هەروەها لینین و ترۆسكی و ماوتسی تۆنگ و فیدڵ كاسترۆش.  هەروەها بۆ ماوەیەك لە ماوەكان ژەنەراڵ دۆگۆلیش هەر وابوو.  لەو پێگەیە بەرخوردار بوو.  پێگەیەكی هەمیشەیی نییە: دەشێ ئەو پێگەیە لە دەست بدرێ.  لخ ڤالنسا سەركردەیەكی كاریزمایی بوو،  یەكێك بوو لە سەركردە كەمەكانی پۆڵەندای پاش جەنگ،  بەڵام نەیتوانی ئەو شكۆمەندی و ناوبانگە بپارێزێت.  هەڵبەتە هیچ سەركردەیەك نییە لەلای هەموو خەڵك ئەفسونگەر و پڕ كاریگەری بێت.  بۆ نموونە،  هیتلەر نەیتوانی ڕۆحی هەموو ئەڵمانیەكان داگیر بكات.  وەكو گیڤارا.  گوێنەدانە هیچ شتێك،  خۆپەرستی و لەخۆباییبوون.  سەركردەی كاریزمایی دەشێ كەسێكی خوێندەوار یان نەخوێندەوار بێت.  وەكو هەموو مەسەلە مرۆییەكانی دی،  لە ئێستادا،  گەر قەرار بێت سەركردەی كاریزمایی پەیدا ببێت،  دەشێ سەرهەڵدانی لەدوای كارەساتی چاوەڕواننەكراوی كۆمەڵایەتی یان ئابوورییەوە بێت،  ئەمەش لە حاڵەتێكدایە كە ئێمە هەرگیز دڵنیا نین لەوەی كارەساتی وا ڕوو نادەن.  كە دەكرێت پتر پشتی پێ ببەسترێت.  كە تێیدا چارەنووس و ئایندەمان بەتەنها بە هەڵسەنگاندن و خەمڵاندنەوە نەبەسترابێتەوە.  بەڵكو بەڕێكەوت،  لە واقیعدا،  بەسترابێتەوە بە ئامادەگیی ژمارەیەكی زۆری خەڵكەوە بۆ قوربانیدان و گیانفیدایی – هەروەكو چۆن لەمێژوودا شتی لەمجۆرەمان بینیوە – لە حاڵەتێكی وادا پەیامی سەركردەیەكی كاریزمایی لە هەموو شتێك كاریگەرترە و دەتوانێت هێزێكی ئەخلاقیی گەورە ڕێكبخات.  سەبارەت بەو كارەساتە سروشتییانەی كە لە دەیەكانی ئایندەدا ڕووبەڕوویان دەبینەوە: گەرمبوونی گۆی زەوی،  كۆتاییهاتنی زەخیرەی سووتەمەنی،  هەڵكشانی ئاستی ئاوی دەریاكان،  نوقمبوونی لەندەن و نیویۆرك و شتی لەم بابەتە.  لەگەڵ ئەمانەشدا،  لەبەرئەوەی بەردەوام خاوەنی هێزێكی وایە كە دەتوانێت تۆوی دەمارگیری و ڕق و نەفرەت بچێنێت.  ئەوەی پێویستمان پێیەتی كەسانێكی سیاستمەداری ئاوەزمەند و سەر ڕاست و ئابڕوومەندە كە هاوسۆز و دڵسۆزی خەڵك بن،  پڕ نەبن لە ڕق و كینە و گرێی دەروونی.  كە ئەمەش خۆی لە خۆیدا گەوهەرێكی دانسقە و دەگمەنە.  وێنەی سەركردەی سیاسیی كاریزمایی دەشێ سیمای سیاسەتمەداری عەوامگەرا (پۆپۆلیست) مان بهێنێتەوە یاد.  سیاسەتمەداری عەوامگەرا كەسێكە بەتەنها بەوەوە ڕاناوەستێت كە بە نەغمەی جیاواز ئەم دروشمە دووبارە بكاتەوە: "دەسەڵات بدەنە دەست من،  تا من مشووری كاروبارەكانتان بخۆم".  بەڵكو لە هەمان كاتدا كەسێكیشە كە هەموو بیر و خەیاڵی لای ئەوەیە گوێ بۆ سەرەتاییترین بەناو خەونەكانی خەڵك ڕادێرێت،  و گرنگی بەو خواستانەشییان بدات كە لاوازترین بنەمای ئەقڵانییان هەیە،  بەبێ گوێدانە ئەوەی كە لەڕاستیدا چی لەتوانادا هەیە بكرێ و یان چ شتێك لە ڕاستیدا لە خزمەتی بەرژەوەندییەكانی كۆمەڵگا و وڵاتدایە.  بەم پێیە،  خۆ ئەگەر كەمێك زۆرزان و زرنگیش بێت،  دەتوانێت پشتیوانییەكی باشیش بۆ خۆی بە دەست بهێنێت،  بەڵام بەشێوەیەكی گشتی لە سیستمی دیموكراتدا بەختێكی زۆری نابێت تا بەم شێوازە بۆ ماوەیەكی درێژ دەسەڵاتی خۆی بپارێزێت،  لەبەرئەوەی زۆر زوو ئەوە ئاشكرا دەبێت كە هەموو بەڵێنەكانی درۆ و پووچ بوون.  وێنەیەك كە لە باوەڕەوە سەرچاوە دەگرێت و دەبێتە مایەی خوڵقاندنی فیداكاری و قوربانیدان.  هەر بۆیە عەوامگەرایی و كاریگەریی كاریزما یەك شت نین.  كەسانێك هەن كە لە سەرچاوەگەرێتییەكی كاریزمایی بەهرەمەندن و ئێمە بە ڕاستی پێویستمان پێیان هەیە.  پارێزەر و هاریكار دەبینن.  بەڵام جۆرێكی تایبەت لە مامۆستا: زیاتر فێركارێك یان مورشیدێك،  نەك مامۆستایەكی ئاسایی.  بەڵكو لە ڕاستیدا كەسێتیی خۆیان لە ناوەڕۆكی بیرو بۆچوونەكانیدا ڕەنگ دەداتەوە،  بەتایبەتیش گەر ئەوەی دەیانەوێ بیگەیەنن لایەنێكی ئەخلاقی یان ئایینی بە خۆوە گرتبێت.  كاتێك فێركردن بە تەنها بریتی بێت لە زانیاری یان بۆ نموونە ماتماتیك،  لەم حاڵەتەدا كەسی مامۆستا بایەخێكی ئەوتۆی نابێت.  ئێمە وەختێ پشت بەو مورشیدانە دەبەستین كە بە ڕاستی شایستەی ئەوە بن شتمان فێر بكەن و ڕۆحمان دەوڵەمەند بكەن.  ئێمە پێویستمان بە مامۆستای لەمجۆرە هەیە،  لەبەرئەوەی لە ڕۆحماندا شتێك هەیە كە هەمیشە لە دۆخی مناڵی و نا باڵقبووندا دەمێنێتەوە: بە سروشت حەز دەكەین بەرپرسیارێتی نەگرینە ئەستۆی خۆمان،  یان لانی كەم فێرمان بكات چۆن بڕیار بدەین.  دەشێ ئەم فێركردنە كۆمەڵێك بواری جۆراوجۆر بگرێتەوە.  بۆ بەدەستهێنانی ئەم ئامانجەش،  ئەو مامۆستایە خۆی دەبێ عاشق و ستایشكاری ئەو بابەتە بێت كە دەیڵێتەوە.  هەروەها بابەتی وتنەوەكە دەشێ مێژووی هونەر یان فیزیا بێت.  ئەی ئاخۆ ئەوە بەسەر بواری تیۆلۆجی (خوداناسی) یشدا دەچەسپێت؟
  زۆر دڵنیا نیم.  ئەگەر مەبەستمان لە خوداناسی بوارێكی زانكۆیی بێت نەك زانستی كەلام،  لەم حاڵەتەدا ڕۆڵی مامۆستای كاریزمایی كاریگەر و دیاریكەرە،  بەڵام خوداناسییەكی سیستماتیك؟ دڵنیا نیم لەوەی بایەخ بە كام بابەتانە دەدات.  لێم پرسی "بۆ كوێ دەچێت؟" وتی "سیمینارم هەیە.  بە سەرسوڕمانەوە وتم "دەربارەی خوا و لەمێزگردێكی كۆلێجی خوداناسیدا؟ ئەمە شتێكی سەیرە،  لە ڕاستیدا ئەمە جۆرێكە لە زێدەڕۆیی.  تەنانەت ئەو كوڕە مناڵەش بە هەند وەرناگرین كە خۆی وەكو نێردراوێكی گۆدۆ دەناسێنێت. " كاراكتەرەكانی بێكیت بۆ چەند ساتێك بیر لەوە دەكەنەوە كە خۆیان هەڵبواسن،  بەڵام سەرەنجام لە هەمان شوێنی خۆیان دەمێننەوە و هەر چاوەڕوان دەبن و هەر ئومێدەوار دەبن.  دەبووایە بۆ خۆكوشتن هانی بداینایە،  لەگەڵ هەموو ئەمەشدا ڕەنگە هەقمان بێت بۆ ئەوە بچین كە لە قووڵایی بوون و ڕۆحی نووسەرەكەدا،  ترووسكاییەكی ئومێد هەبووە،  گەرچی كزیش بووبێت.  لەبەرئەوەی كارەكانی گەڕانن بەدوای خواوەنددا.  ئەو هەمان بۆچوونی سەبارەت بە بێكیت و بەرهەمەكانی بێكیتیش هەیە.  ئاخۆ ئەم قسەیە ڕاستە؟
  بەڵام دواجار ناچاریشین لێكدانەوەی تایبەتیی نووسەریش بۆ كارەكانی بەهەند وەربگرین.  بەڵام ئاخۆ قسەكردن لەسەر كام ئومێدەیە؟ لەتواناماندا نییە پێناسەی بكەین.  لەگەڵ ئەمەشدا،  مانای ڕاستەقینەی خۆیان هەیە،  گەرچی ناتوانین لە ئەزموونی ژیانی ڕۆژانەمانەوە ئەم مانایە هەڵبهێنجین.  باوەڕێكی لەمجۆرە هەڵگری شتێكە كە بەهادارترین بەخششی خودایانە: باوەڕ بە ژیان.  مەبەستمان لە باوەڕ چاوەڕوانكردنی شتێك نییە كە بتوانرێ بەشێوەیەكی مەعقول و مەنتیقی بسەلمێنرێ،  بەڵكو بە مانای ئەو باوەڕە دێت كە یەكێك لە حەوارییەكانی مەسیح،  واتە قدیس پۆڵ،  لە نامەكانیدا باسی لێ دەكات.  بەڵكو جیهانگیرە و بە زەمەنەوە وابەستە نییە،  واتە هەموو ئەو شتانەی كە هەم مایەی خوڵقاندنی بەختەوەرین و هەم مایەی دەرد و ئازارن.  باوەڕ بە ژیان ئێمە بەرامبەر بە دەرد و ئازار و بەدبەختی و چەرمەسەرییەكانی بوون ناپارێزێت،  بەڵام سەرچاوەی هێزێكی دەروونییە كە وامان لێدەكات بتوانین بەبێ هەست كردن بە نائومێدی،  ئێمە ناتوانین ئەوە بسەلمێنین- بە مانا زانستییەكەی سەلماندن- كە بوونەوەرەكان هەڵگری مانان.  بەڵام دەتوانین ڕووبەڕووی هەندێ نیشانەی بەرهەست ببینەوە،  وەكو كوڕە مناڵەكەی ناو شانۆنامەكەی بێكیت كە دووجار دەردەكەوێت،  بە تەواوی نكووڵی لەوە دەكات كە جارێكی دی هاتبێت و ئەوانی تری دیبێت،  لە كاتێكدا بینەران دەزانن كە هەمان كوڕە مناڵەكەی جاری یەكەمە.  بەلای ئێمەوە ئەو مانایەی ئەم كەسێتییە لەناو خۆیدا هەڵیگرتووە،  بەڵام بوونی ئەو پێماندەڵێت كە ڕەنگە ئەو لافەی لێی دەدات گوایە لەلایەن "گۆدۆ"وە هاتووە،  تەواو بێ بنەما نەبێت.  ئەگینا لە كوێوە هاتووە و كێ ئەوی ناردووە؟
  گەرچی ئەو هەستەی كە بوونەوەران مانایەكی هەمەگیر دەگرنە خۆ پێویستی بەوە نییە بخرێتە تیۆرییەكەوە یان ڕێبازێكەوە كە لە ڕووی ئەقڵەوە قابیلی قبووڵ بێت،  بەڵام دیسانەوە هەر لەڕووی ئەقڵیشەوە هەستێكی بێوەر نییە.  هەڵچوونێكی ڕێكەوت و خاڵی لە مانا نیە كە هۆشی ئاوەزگەرا ناچار بێت ڕەتیبكاتەوە.  بەچاوپۆشینیش لەوەی كە ئەم هەستە بەشێوەیەكی ئاگامەندانە قبووڵ كراو بێت یان نا،  بەڵام ڕیشەی داننان بە بوون و جەختكردنەوە لەسەر بوونی تیایە،  سەرباری هەموو ترس و دڵەڕاوكێكانی.  بەشێوەیەكی گشتی پێویستمان بە ڕێنوێنێكی كاریزمایی هەیە تا ئەو هەستەمان تیا بڕسكێنێت.